Romen müziğinin efsanevi ismi Maria Tănase, yalnızca güçlü sesiyle değil, taşıdığı kültürel mirasla da hatırlanır. 20. yüzyılın başında köy köy dolaşarak unutulmaya yüz tutmuş halk ezgilerini derleyen Tănase, adeta bir bellek işçisi gibi çalışarak, bu ezgileri günümüze taşırmıştır.
Romen müziğinin efsanevi ismi Maria Tănase, yalnızca güçlü sesiyle değil, taşıdığı kültürel mirasla da hatırlanır. 20. yüzyılın başında köy köy dolaşarak unutulmaya yüz tutmuş halk ezgilerini derleyen Tănase, adeta bir bellek işçisi gibi çalışarak, bu ezgileri günümüze taşırmıştır.
Maria Tănase’nin en çarpıcı eserlerinden biri olan “Cine Iubeşte Şi Lasă” (Seven ve Terk Eden), bu derlemelerin ve kadın duygusunun derinliğinin güçlü bir yansımasıdır.
Tănase’nin bu şarkıyla karşılaşması da neredeyse bir sözlü kültür hikâyesi gibidir. Cărăbuș Tiyatrosu’ndan ayrıldıktan sonra dönemin önemli sanat ve düşünce çevreleriyle yakın ilişkiler kurmaya başlayan sanatçı, yönetmen Sandu Eliad aracılığıyla Rumen folklorunun önemli isimlerinden Harry Brauner ile tanışır. Brauner, 1929 yılında Brașov bölgesindeki Drăguș köyünde yaşayan dul bir kadın olan Lelea Hirea’dan derlediği bir aşk laneti ezgisini arşivine kaydetmiştir. Rivayete göre Maria Tănase, bir gün Brauner’in evinde, pencereleri silerken bu ezgiyi mırıldanmaya başlar. Tănase’nin sesiyle şarkının yeniden canlandığını fark eden Brauner, sanatçının yorumunu öne çıkaracak şekilde söz ve melodiyi birlikte işler ve uyarlamaya başlar. Bu işbirliği öylesine etkili olur ki “Cine iubeşte şi lasă”, kısa sürede Romanya’nın kolektif hafızasına yerleşen ezgilerden biri haline gelir. Eser, 1936 yılında etnomüzikolog Constantin Brăiloiu ve Harry Brauner’in gözetiminde, Costică Vraciu grubunun eşliğiyle Columbia plak şirketi tarafından kaydedilerek geniş kitlelere ulaşır.
“Geçtiği dere buz tutsun”
Şarkı, sıradan bir ayrılık hikâyesi anlatmaz. Aksine, sevgiye ve emeğe yapılan ihanete karşı yükselen güçlü bir bedduayı dile getirir. Daha ilk dizelerde bu isyan açıkça hissedilir:
“Cine iubeşte şi lasă / Dumnezeu să-i dea pedeapsă”
Seven ve terk eden / Tanrı ona cezasını versin.
Şarkı ilerledikçe, bu beddua doğaya seslenerek büyür:
“Pârâul pe unde trece / Să se facă gheaţă rece”
Geçtiği dere buz tutsun
“Cărarea pe unde calcă / Să se facă gura-n palcă”
Yürüdüğü yol tozla kaplansın
“Pământul pe unde calcă / Să nu mai dea iarbă verde”
Bastığı toprak bir daha yeşermesin.
Bu tür beddualar yalnızca Romen halk müziğine özgü değildir. Kadınların sözlü kültürde kurduğu adalet dili, farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde karşımıza çıkar. Kadın iş şarkıları üzerine yapılan araştırmalar ve belgesel çalışmalar, Türkiye coğrafyasından derlenen kayıtların önemli bir bölümünde de kadınların, özellikle emeğin sömürülmesi, yok sayılan ev içi emek, terk edilme ya da duygusal sömürü karşısında erkeklere yöneltilmiş beddualar dile getirdiğini gösterir. Bu örnekler, kadınların sözlü müzik geleneğini yalnızca duygusal bir ifade alanı değil, aynı zamanda toplumsal deneyimlerini ve itirazlarını görünür kılan bir anlatım biçimi olarak kullandıklarını ortaya koyar.
Eser, Romen halk müziğinin en önemli geleneklerinden biri olan doina formunun etkileyici örneklerinden biridir. Hüzün, özlem ve içsel anlatımı merkezine alan bu gelenek, Tănase’nin yorumuyla kişisel bir ağıttan toplumsal bir hafızaya dönüşür. Şarkı, bir kadının duygularının görmezden gelinmesine karşı yükselen bir ses haline gelir.
